هەڵۆ حەسەن سعید
لە سەردەمێکدا کە بە کێبڕکێی ئابووری جیهانی و گۆڕانی هاوپەیمانییە جیۆپۆلیتیکییەکان ناسراوە، پەیوەستبوون بووەتە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی هێزی ستراتیژی. ئەو وڵاتانەی بە سەرکەوتوویی خۆیان وەک ڕێڕەوی بازرگانی و گواستنەوە دەناسێنن، نەک هەر سوودی ئابووری بەدەست دەهێنن، بەڵکو دەسەڵاتی سیاسی و سەقامگیری درێژخایەنیش بەدەست دەهێنن.بۆ عێراق، ئەم ڕاستییە دەرفەتێکی مێژوویی دەڕەخسێنێت. پڕۆژە گەورەکەی وڵات بە ناوی "ڕێگای گەشەپێدان"، لەگەڵ دەستپێشخەری "پشتێن و ڕێگا" چینی، دەکرێت عێراق لە دەوڵەتێکی زیانلێکەوتووی ململانێوە بگۆڕن بۆ ناوەندێکی لۆجستی و بازرگانی ناوەندی کە ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. هەرچەندە هەندێک لە چاودێرانی جیۆپۆلیتیکی ئەم پڕۆژانە وەک دەستپێشخەری ڕکابەر دەبینن، بەڵام شیکردنەوەیەکی ستراتیژی قووڵ پێچەوانەکەی نیشان دەدات: ڕێگای گەشەپێدان و دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا چوارچێوەی تەواوکەری یەکترن و توانای دروستکردنی هاوئاهەنگی ئابووری، یەکگرتنی ناوچەیی و خۆشگوزەرانی هاوبەشیان هەیە. ئەم ڕاپۆرتە لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن تێکەڵبوونی ئەم دوو پڕۆژە زەبەلاحە دەتوانێت داهاتووی ئابووری عێراق سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە و لە ڕێگەی پەیوەستبوونەوە بەشدار بێت لە ئاشتی ناوچەیی
ڕێگای گەشەپێدانی عێراق: دیدگایەکی ستراتیژی
پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان یەکێکە لە ستراتیژە ئابوورییە هەرە گەورەکانی عێراق لە چەند دەیەی ڕابردوودا. ئەم دەستپێشخەرییە ئامانجی ئەوەیە بەندەری فاو لە باشووری عێراق بە تورکیا و ئەوروپاوە ببەستێتەوە، ئەوەش لە ڕێگەی تۆڕێکی فراوانی هێڵی ئاسن، ڕێگای خێرا و ژێرخانی لۆجستی. پڕۆژەکە هەوڵ دەدات عێراق وەک ڕێڕەوێکی سەرەکی ترانزێت بۆ بازرگانی جیهانی لە نێوان ئاسیا و ئەوروپا جێگیر بکات
ئامانجە سەرەکییەکانی پڕۆژەکە بریتین لە
هەمەجۆرکردنی ئابووری عێراق جگە لە نەوت
فراوانکردنی ژێرخانی گواستنەوە
زیادکردنی پەیوەندییە بازرگانییە ناوچەییەکان
ڕەخساندنی هەلی کار
ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی
بەهێزکردنی گرنگی جیۆپۆلیتیکی عێراق
بەهۆی پێگەی جوگرافی عێراق، ڕێگای گەشەپێدان دەتوانێت ببێتە پردێکی ستراتیژی کە ناوچەی کەنداو بە بازاڕەکانی ئەوروپا دەبەستێتەوە
دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا: پەیوەستبوونی جیهانی
دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگای چین یەکێکە لە گەورەترین پڕۆژە نێودەوڵەتییەکانی ژێرخان و پەیوەستبوون لە مێژووی هاوچەرخدا. ئەم دەستپێشخەرییە کە لەلایەن شی جینپینگەوە سەرپەرشتی دەکرێت، جەخت لەسەر بەهێزکردنی ڕێڕەوە بازرگانییەکان، تۆڕەکانی گواستنەوە، پەیوەندی دیجیتاڵی و هاوکاری ئابووری لە سەرانسەری ئاسیا، ئەفریقا، ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتەوە
دەستپێشخەرییەکە وەبەرهێنان لەم بوارانە دەگرێتەوە
بەندەرەکان و ڕێڕەوە دەریاییەکان
هێڵی ئاسن و ڕێگای خێرا
ژێرخانی وزە
پەیوەندی دیجیتاڵی
هاوکاری پیشەسازی
ناوەندەکانی بازرگانی و لۆجستی
بۆ چین، ئەم دەستپێشخەرییە پشتگیری لە ئاسایشی بازرگانی درێژخایەن و یەکگرتنی ئابووری دەکات. بۆ وڵاتانی بەشداربوو، دەرفەت بۆ پەرەپێدانی ژێرخان، وەبەرهێنان و پەیوەندی نێودەوڵەتی دەڕەخسێنێت. عێراق پێگەیەکی جوگرافی تایبەت و گرنگی هەیە لە ناو ئەم تۆڕە ناوچەییە فراوانەدا
تەواوکەرن، نەک ڕکابەر
هەندێک لە شیکەرەوە نێودەوڵەتییەکان ڕێگای گەشەپێدانی عێراق وەک جێگرەوەیەک بۆ دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا دەبینن. بەڵام ئەم تێڕوانینە واقیعییە ستراتیژییەکانی پەیوەستبوونی مۆدێرن سادە دەکاتەوە. لە کردەودا، ئەم دوو پڕۆژەیە دەتوانن یەکتری بەهێز بکەن. ڕێگای گەشەپێدان ڕێڕەوێکی گواستنەوەی باکوور-باشوور بۆ عێراق دابین دەکات کە ڕێگاکانی بازرگانی کەنداو بە تورکیا و ئەوروپاوە دەبەستێتەوە. لە هەمان کاتدا، دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا یەکگرتنێکی لۆجستی نێودەوڵەتی فراوانتر پێشکەش دەکات کە ناوەندەکانی بەرهەمهێنانی ئاسیا بە بازاڕەکانی جیهانەوە دەبەستێتەوە
ئەم دوو چوارچێوەیە دەتوانن لە ڕێگەی ئەمانەوە تێکەڵ ببن
ژێرخانی گواستنەوەی هاوبەش
یەکگرتنی بەندەر و هێڵی ئاسن
لۆجستی بازرگانی هەماهەنگ
ناوچەکانی وەبەرهێنانی پیشەسازی
پەیوەندی بازرگانی دیجیتاڵی.
هاوکاری لە بواری وزەدا.
ئەم هاوئاهەنگییە دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو گرنگی ئابووری عێراق لە سیستمە بازرگانییە ناوچەیی و جیهانییەکاندا بەرز بکاتەوە
عێراق وەک ناوەندێکی لۆجستی جیهانی
لە مێژوودا عێراق پێگەیەکی ناوەندی هەبووە لە بەدرێژایی ڕێگاکانی بازرگانی کۆن کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوایان بەیەکەوە بەستووەتەوە. ئەمڕۆ، ژێرخانی مۆدێرن و هاوکاری نێودەوڵەتی دەتوانن ئەو ڕۆڵە مێژووییە لە شێوەیەکی ئابووری نوێدا زیندوو بکەنەوە. ئەگەر بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکرێت، تێکەڵبوونی ڕێگای گەشەپێدان لەگەڵ تۆڕەکانی "پشتێن و ڕێگا" دەتوانێت عێراق بگۆڕێت بۆ:
ڕێڕەوێکی ترانزێت بۆ بازرگانی نێودەوڵەتی.
ناوەندێکی لۆجستی ناوچەیی.
ناوەندێکی گواستنەوە و کۆگاکردن.
دەروازەیەک لە نێوان کەنداو و ئەوروپا.
ناوەندێک بۆ وەبەرهێنانی پیشەسازی و بازرگانی.
گرنگی ستراتیژی بەندەری گەورەی فاو بە تایبەتی بەرچاوە. ئەم بەندەرە کە لە نزیک کەنداو هەڵکەوتووە، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گرنگترین دەروازە بازرگانییەکانی ناوچەکە ئەگەر بە شێوەیەکی کارا بە سیستمەکانی هێڵی ئاسن و ڕێگاوبان کە بەرەو باکوور دەچن ببەسترێتەوە. ئەم پەرەپێدانە کاتی گواستنەوە کەمدەکاتەوە، کارایی بازرگانی ناوچەیی باشتر دەکات و کاریگەری ئابووری عێراق زیاد دەکات.
هەمەجۆرکردنی ئابووری و سەقامگیری
بۆ چەندین دەیە، ئابووری عێراق بە قورسی پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە، ئەمەش وڵاتەکەی بەرامبەر بە گۆڕانکارییەکانی نرخی وزە لە جیهاندا لاواز کردووە. هاوبەشی ڕێگای گەشەپێدان و پشتوێن و ڕێگا دەتوانێت پشتگیری لە هەمەجۆرکردنی فراوانتری ئابووری بکات لە ڕێگەی:
فراوانکردنی بازرگانی.
گەشەی پیشەسازی.
خزمەتگوزارییەکانی گواستنەوە.
پیشەسازییەکانی لۆجستی و کۆگاکردن.
پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا و پەیوەندییەکان.
گەشتیاری و چالاکییە بازرگانییەکان.
پڕۆژە گەورەکانی ژێرخان هەلی کار لە کەرتەکانی ئەندازیاری، گواستنەوە، بیناسازی و خزمەتگوزارییەکان دەڕەخسێنن. لەوەش گرنگتر، ئابوورییە هەمەجۆرەکان مەیلیان بەرەو ئەوە هەیە کە خۆڕاگرتر و لە ڕووی سیاسییەوە جێگیرتر بن بە بەراورد بەو ئابوورییانەی کە تەنها پشت بە یەک کەرت دەبەستن.
پەیوەستبوونی ناوچەیی و خۆشگوزەرانی هاوبەش
یەکێک لە گرنگترین ڕەهەندەکانی دیپلۆماسی ئابووری مۆدێرن، چەمکی پشتبەستنە بە یەکتر . ئەو وڵاتانەی لە ڕێگەی بازرگانی، ژێرخان و بەرژەوەندی ئابووری هاوبەشەوە بەستراونەتەوە، زۆرجار هاندرەری زیاتریان هەیە بۆ پاراستنی سەقامگیری و هاوکاری. یەکگرتنی ڕێگای گەشەپێدانی عێراق لەگەڵ دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا دەتوانێت پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان عێراق، چین، تورکیا، وڵاتانی کەنداو، ئاسیای ناوەڕاست و ئەوروپا بەهێز بکات. ئەم تۆڕەی پەیوەستبوون دەتوانێت بەشدار بێت لە کەمکردنەوەی گرژییەکانی ناوچەکە لە ڕێگەی زیادکردنی بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەکان. کەواتە ژێرخان دەبێتە شتێک لە سیستمێکی گواستنەوە زیاتر—دەبێتە میکانیزمێک بۆ هاوکاری ناوچەیی و بنیاتنانی ئاشتی.
هەرێمی کوردستان و پەیوەستبوونی ستراتیژی
هەرێمی کوردستان دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لەم دیمەنە لۆجستییە نوێیەدا بگێڕێت. بەهۆی پێگە جوگرافییەکەی لە نێوان عێراق و تورکیا، هەرێم خاوەنی سوودی ستراتیژییە لە پەیوەستبوونی گواستنەوە، بازرگانی و وەبەرهێنان. ژێرخانی باشتر دەتوانێت هاندەری ئەمانە بێت:
بازرگانی نێوان سنوورەکان
پەرەپێدانی پیشەسازی
فراوانبوونی گەشتیاری
پەیوەندی دیجیتاڵی
وەبەرهێنانی کەرتی تایبەت
بۆ گەنجانی کورد و خاوەنکارەکان، یەکگرتنی ناوچەیی دەکرێت دەرفەتی نوێ لە بوارەکانی لۆجستی، تەکنەلۆژیا، میدیا و بازرگانی نێودەوڵەتی بڕەخسێنێت. هەروەها سەقامگیری ڕێژەیی هەرێم سەرنجڕاکێشییەکەی بۆ وەبەرهێنان و هاوبەشییە بازرگانییەکان زیاد دەکات
ڕەهەندە جیۆپۆلیتیکییەکان
گرنگی ستراتیژی ڕێگای گەشەپێدانی عێراق لە ئابووری تێپەڕ دەبێت. هێزە جیهانییەکان تا دێت زیاتر کێبڕکێ لەسەر ڕێڕەوە بازرگانییەکان، ڕێگاکانی گواستنەوە و کاریگەری لەسەر ژێرخان دەکەن. پێگەی جوگرافی عێراق وای لێدەکات ببێتە یاریزانێکی سەرەکی لەم ژینگەی جیۆپۆلیتیکییە گۆڕاوەدا. بەڵام عێراق ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گرنگ دەبێتەوە: هاوسەنگکردنی هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکان لە کاتی پاراستنی سەروەری نیشتمانی و سەربەخۆیی ستراتیژی. جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی ڕێگای گەشەپێدان پێویستی بەمانەیە
هاوسەنگی دیپلۆماسی
حوکمڕانی شەفاف
هاوکاری ناوچەیی
سەقامگیری ئەمنی
پلاندانانی ئابووری درێژخایەن
توانای وڵاتەکە بۆ پاراستنی پەیوەندییە بنیاتنەرەکان لەگەڵ ئەکتەرە جیهانییە جۆراوجۆرەکان، سەرکەوتنی داهاتووی پڕۆژەکە دیاری دەکات
ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی یەکگرتن دەبنەوە
سەڕەڕای تواناکانی، چەندین بەربەست لەبەردەم ماونەتەوە
نیگەرانییە ئەمنییەکان: ناسەقامگیری سیاسی و گرژییە ناوچەییەکان بەردەوام کاریگەرییان لەسەر متمانەی وەبەرهێنەران هەیە
کەلێنەکانی ژێرخان: سیستمە گەورەکانی گواستنەوە پێویستییان بە چاککردنەوە و مۆدێرنکردنی درێژخایەن هەیە
تەحەدا بیرۆکراسییەکان: ناکارایی کارگێڕی و گەندەڵی دەکرێت جێبەجێکردن خاو بکەنەوە
کێبڕکێی جیۆپۆلیتیکی: ڕکابەرییە نێودەوڵەتییەکان دەکرێت هاوکاری نێوان ئەکتەرە جیاوازەکانی ناوچەکە ئاڵۆز بکەن
بەردەوامی ئابووری: پڕۆژەکان دەبێت قازانجی ئابووری بەردەوام بەرهەم بهێنن، نەک تەنها ژێرخانی سیمبولی بن
چارەسەرکردنی ئەم کێشانە دیاری دەکات کە ئایا عێراق دەتوانێت بە تەواوی توانای لۆجستی خۆی بەدی بهێنێت یان نا
پەیوەستبوون وەک ڕێگایەک بەرەو ئاشتی
لە مێژوودا، زۆرێک لە ناوچەکان لە ڕێگەی یەکگرتنی ئابوورییەوە سەقامگیرییان بەدەست هێناوە نەک ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی. ئاوەدانکردنەوەی ئەوروپا دوای جەنگی جیهانی دووەم نیشانی دا کە چۆن بازرگانی و هاوکاری ئابووری دەتوانێت ململانێی نێوان ئەو دەوڵەتانە کەم بکاتەوە کە پێشتر بەهۆی جەنگەوە دابەش بوون. بە هەمان شێوە، پڕۆژەکانی پەیوەستبوونی ناوچەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەنگە یارمەتیدەر بن بۆ دروستکردنی هاندەری بەهێزتر بۆ هاوکاری و پێکەوەژیان. ڕێگای گەشەپێدان و دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا چوارچێوەیەک پێشکەش دەکەن کە تێیدا بەرژەوەندییە ئابوورییەکان لە نێوان سنوورەکاندا بەیەکەوە گرێدەدرێن
لەو مۆدێلەدا، خۆشگوزەرانی بەندە بە هاوکاری نەک ڕووبەڕووبوونەوە. ئەم دیدگایە جیاوازییە سیاسییەکان لەناو نابات، بەڵام دەتوانێت پاڵنەرە ئابوورییەکان بۆ ناسەقامگیری کەم بکاتەوە. نابێت پەیوەندی نێوان ڕێگای گەشەپێدانی عێراق و دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگای چین تەنها لە ڕوانگەی کێبڕکێوە سەیر بکرێت. لە جیاتی ئەوە، ئەم پڕۆژانە خاوەنی توانایەکی بەرچاوی هاوئاهەنگی ستراتیژین. پێکەوە دەتوانن عێراق بگۆڕن بۆ ناوەندێکی گەورەی لۆجستی و ئابووری کە ئاسیا، کەنداو و ئەوروپا بەیەکەوە دەبەستێتەوە
لەوەش گرنگتر، ئەوان دەرفەت بە عێراق دەدەن ئابوورییەکەی هەمەجۆر بکات، پەیوەستبوونی ناوچەیی بەهێز بکات و پێگەی خۆی لە تۆڕە بازرگانییە جیهانییەکاندا دیاری بکاتەوە. یەکگرتنی ئەم دەستپێشخەرییانە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکی فراوانترە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا—گۆڕانکارییەک کە تێیدا ژێرخان، بازرگانی و پەیوەستبوون تا دێت زیاتر کاریگەری جیۆپۆلیتیکی پێکدەهێنن. بۆ عێراق، سەرکەوتن تەنها بەند نییە بە دروستکردنی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن، بەڵکو بەندە بە بنیاتنانی دامەزراوەی سەقامگیر، حوکمڕانی کاریگەر و هاوکاری ناوچەیی درێژخایەن. ئەگەر بە ژیرانە بەڕێوەببرێن، ڕێگای گەشەپێدان و دەستپێشخەری پشتوێن و ڕێگا دەکرێت لە پڕۆژەی ژێرخان زیاتر بن؛ دەکرێن ببنە بناغەی ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی زیاتر پەیوەست، جێگیر و گەشەسەندوو.





