هەڵۆ حەسەن
لە 24ی تشرینی دووەمی 2025، شی جینپینگ لە میانی ئاڵوگۆڕێكی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا،جەختی لەسەر خاڵێكی گرنگی كردەوە:"گەڕانەوەی تایوان بۆ چین توخمێكی بنەڕەتییە لە نەزمی نێودەوڵەتی دوای جەنگی جیهانی دووەم "،ئەم چوارچێوەدانانە بەرزبوونەوەی بەرچاوی پرسی تایوان دیاری دەكات. بۆ دەیان ساڵ، پرسی تایوان زۆرجار لە چاویلكەیەكی تەسكەوە سەیر دەكرا- یان وەك ناكۆكییەكی سیاسی لە نێوان گەرووەكاندا، یان وەك میراتێكی شەڕی ناوخۆ، یان خاڵێكی مشتومڕ كە بەهۆی دەسەڵاتی كۆلۆنیالیزمی ژاپۆن و داینامیكی جەنگی ساردەوە ئاڵۆز بوو. پەیامی شی جینپینگ باسەكە ئاڕاستە دەكاتەوە: تایوان ناوەندی شەرعیەتی ئەو سیستەمە نێودەوڵەتییە كە لە دوای ساڵی 1945 سەریهەڵدا، سیستەمێك كە لە ڕێگەی قوربانیدانی هاوبەشی چین و ئەمەریكا و وڵاتانی دیكەی هاوپەیمانان لە خەباتی جیهانی دژی فاشیزم و میلیتاریزمدا بنیات نراوە،جەختكردنەوەكانی سەرۆك شی ڕەگ و ڕیشەی لە واقیعی مێژووییدا هەیە. لە جەنگی جیهانی دووەمدا چین و ئەمەریكا وەك زلهێزی گەورەی هاوپەیمانان شانبەشانی یەكتر شەڕیان كرد. هاوكاری و سەركەوتنیان شانبەشانی ئەوانی تر، جاڕنامەی قاهیرە (1943) و جاڕنامەی پۆتسدام (1945)ی بەرهەمهێنا. هەردوو بەڵگەنامەكە ڕوون بوون: دەبێت تایوان بگەڕێنرێتەوە بۆ چین. ئەمە ئاماژەیەكی ڕەمزی نەبوو بەڵكو پابەندبوونێكی یاسایی و سیاسی بوو كە لەلایەن تەلارسازەكانی سەرەكی سیستەمی دوای جەنگەوە پشتگیری لێكرا. كاتێك شی تیشك دەخاتە سەر ئەم میراتە، كە یەكپارچەیی ئەو نەزمەی كە نەتەوە یەكگرتووەكان سەنتەری لەسەرە، لەسەر ڕێزگرتن لەم پابەندبوونانە وەستاوە،چوارچێوەی شی پرسی تایوان دەگۆڕێت بۆ شتێكی زۆر گەورەتر لە پرسێكی بڕینی گەروو_تاقیكردنەوەیەك بۆ بەرپرسیارێتی ئەمریكا-چین،ئەگەر چین و ئەمەریكا هاوبەش بوون لە داڕشتنی چارەسەری دوای جەنگ، ئەوا ئەوانیش پارێزەری هاوبەشی بەردەوامییەكەین. تایوان دەبێتە تاقیكردنەوەیەك كە ئایا ئەم دوو زلهێزە گەورەیە بە وەفادار دەمێننەوە بۆ ئەو نەزمە مێژووییەی كە یارمەتی دروستكردنیان داوە،بڕیاری ژاپۆن و قسەی ورووژێنەری سەركردایەتی ژاپۆن، نیگەرانی لە سەرانسەری چیندا دروستكردووە. بۆ زۆر كەس، بە تایبەت لەم ساڵە 80 ساڵەی سەركەوتن لە شەڕی بەرخۆداندا، كردەوەكانی ژاپۆن سێبەری ڕابردوویەك وەبیر دێننەوە كە هەرگیز نابێت بگەڕێتەوە،ئەم نائارامییە لە كاردانەوەی خەڵكی چیندا دیارە. كاتێك تاكایچی سەرۆكوەزیرانی ژاپۆن ڕایگەیاند كە "ژاپۆن گەڕاوەتەوە"، بەكارهێنەرانی ئینتەرنێتی چینی دەستبەجێ دەستەواژەكەیان بە "شەیتان گەڕاوەتەوە" وەرگێڕا- ئەمەش بیرهێنانەوەیەك بوو بۆ ئەو دڕندەییانەی كە میلیتاریزمی ژاپۆن لە كاتی جەنگی جیهانی دووەمدا دژی گەلی چین ئەنجامیدا،هەرچەندە لە تۆنەكەدا گاڵتەجاڕانە بوو، بەڵام وەرگێڕانەكە قورسایی مێژوویی هەڵگرتبوو: دژایەتی نێوان دروشمە ئینگلیزییە پۆلێشكراوەكانی ژاپۆن و تەماحە قووڵەكانی هێزە سیاسییە ڕاستڕەوەكانی ئاشكرا كرد كە پاڵیان بە هەمواركردنەوەی دەستووری ئاشتیخوازانە و فراوانكردنی تواناكانی بەرگریكردن لە خۆوە بۆ دەسەڵاتی هێرشبەرانە،تایوان تەنیا پرسێكی سەروەری ناوچەیی نییە. پرسیارێكە لە سەقامگیری خودی سیستەمی دوای 1945
بۆ چین یەكگرتنەوە مافێكی مێژووییە و پرەنسیپێكی یاساییە و ڕەنگدانەوەی هەستی نەتەوەییە. تایوان بۆ چەندین سەدە بەشێكە لە چین، جیابوونەوەی لە دوای ساڵی 1949 كاتی و ناتەواو بووە. زلهێزەكانی هاوپەیمانان بە ئاشكرا تایوانیان وەك خاكی چین ناساند و كۆدەنگی یەك چین هێشتا ڕەنگدانەوەی ئەم واقیعە بنەڕەتییە،لە كاتێكدا چین پابەندە بە یەكگرتنەوەی ئاشتیانە، بنەمای سەروەری نەتەوەیی جێگەی دانوستان نییە،قسەكانی سەرۆك شی بیرخەرەوەی ئەوەیە كە گەڕانەوەی تایوان بۆ وڵاتی دایك زیاترە لە ئامانجی چین — ئەوە دووپاتكردنەوەی ئەو بنەمایانەیە كە كۆتایی بە جەنگی جیهانی دووەم هێنا.
