چین وەكخۆی
دوایین ڕووداوی "ڕووناککردنەوەی ڕادار" لە نێوان چین و ژاپۆن جارێکی دیکە ژینگەی ئەمنی ڕۆژهەڵاتی ئاسیای خستە ناو ڕوناکی نێودەوڵەتییەوە. هەرچەندە ڕووداوەکانی ئەم جۆرە زۆرجار تەکنیکی یان ڕێکارانە دەردەکەون، بەڵام ئەو کاردانەوەیانەی لە چین وروژێنن- و ئەو یادەوەرییە مێژووییانەی کە لە خەو هەڵدەستن- داینامیکییەکی جیۆپۆلەتیکی قووڵتر و ئاڵۆزتر ئاشکرا دەکەن. ئەڵقەکە لەو کاتەوە دەستیپێکرد کە ژاپۆن فڕۆکەیەکی چینی تۆمەتبار کرد بە ئامانجکردنی کەشتییەکی ژاپۆنی بە ڕاداری کۆنترۆڵکردنی ئاگر. ئیدیعای سەرەتایی تۆکیۆ کە لەلایەن وەزیری بەرگری ژاپۆن کۆیزومی شینجیرۆوە بڵاوکرایەوە، ئەوە بوو کە هێزەکانی بەرگریکردن لە خۆدا هیچ ئاگادارکردنەوەیەکی پێشوەختە لە چینەوە وەرنەگرتووە. بەڵام دوای ئەوەی دەسەڵاتدارانی چین بەڵگەی دەنگییان بڵاوکردەوە کە پێچەوانەکەی سەلماند، وەزیرەکە هەڵوێستی خۆی گۆڕی و ئاماژەی بەوەدا کە زانیارییەکان "بە ڕادەیەکی پێویست تایبەت نین." ئەم دووبارە قەبارەدانانە لە پەکین و دەرەوەی وڵات بە شێوەیەکی بەرفراوان ئاماژەی پێکراوە، نەک تەنها بەهۆی ناتەباییەکەی بەڵکو لەبەر ئەوەی نەخشێک پەیڕەو دەکات کە لە ناکۆکی ڕاداری ژاپۆن لەگەڵ کۆریای باشوور لە ساڵی ٢٠١٨دا بینراوە هەڵوێستی ئەمنی ژاپۆن تادێت جەختکردنەوە و تەنانەت وروژێنەرتر دەبێت- بەتایبەتی لە کاتێکدا کە تۆکیۆ بودجەی سەربازی خۆی فراوانتر دەکات و پێداچوونەوە بە ستراتیژییەکانی بەرگریدا دەکات و هاوتەریبی خۆی لەگەڵ ئەمریکا لە چوارچێوەی هیندستان-ئاسیاییدا قووڵتر دەکاتەوە
هاوتەریبێکی مێژوویی
بەڵام بۆ زۆرێک لە هاووڵاتییە ئاساییەکانی چین، ڕووداوی ڕادار تەنیا پرسێکی ئەمنی هاوچەرخ نییە. دەنگدانەوەیەکی مێژوویی بەهێزی هەڵگرتووە: ڕووداوی پردی مارکۆ پۆلۆ لە ٧ی تەمموزی ١٩٣٧. ئەم ڕووداوە کە بە قووڵی لە هۆشیاری نەتەوەیی چیندا چەسپاوە، سەرەتای جەنگی دووەمی چین و ژاپۆنی بوو. لەو کاتەدا سەربازە ژاپۆنییەکان کە لە دەرەوەی پەکین مەشقیان ئەنجام دەدا، ئیدیعایان دەکرد کە یەکێک لە سەربازەکانیان بێسەروشوێن بووە. ئەوان ئەم ئیدیعایەیان بەکارهێنا- دواتر دەرکەوت کە درۆیە- بۆ ئەوەی داوای چوونە ناو خاکی چین بکەن بە بیانووی گەڕان بەدوای پیاوە ونبووەکەدا. کاتێک چین ڕەتیکردەوە، ژاپۆن ڕەتکردنەوەی وەک پاساوێک بەکارهێنا بۆ دەستپێکردنی داگیرکارییەکی تەواو. هاوتەریبی مێژوویی لە تەکنەلۆژیای سەربازیدا نییە بەڵکو لە تاکتیکەکاندا هەیە: دروستکردن یان دەستکاریکردنی ڕووداوێک، گۆڕینی گێڕانەوەکان، و بەکارهێنانی ناڕوونی یان تۆمەتبارکردن وەک ئامرازێک بۆ پەرەپێدانی گرژییەکان ئەو ستراتیژیانەی کە ژاپۆنی ئیمپراتۆری بەکاریان هێناوە بۆ ڕەوایەتیدان بە فراوانکردن. لێکچوونەکە تەواو بێت یان نا، کاریگەرییە سۆزداری و سیاسییەکەی لەناو چیندا ناتوانرێت زیادەڕەوی تێدا بکرێت
فراوانبوونی ئاواتەکانی ئاسایشی ژاپۆن
ژاپۆن لەم ساڵانەی دواییدا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە ناسنامەی بەرگریدا بەخۆیەوە بینیوە
دووبارە لێکدانەوەی ئاشتیخوازانەی مادەی ٩ی دەستوورەکەی،
زیادکردنی خەرجییە سەربازییەکان بۆ ئاستێک کە لە دوای جەنگی ساردەوە نەبینراوە،
بەدەستهێنانی توانای بەرپەرچدانەوەی لێدان،
بەهێزکردنی هەماهەنگی سێ قۆڵی لەگەڵ ئەمریکا و کۆریای باشوور،
و گرتنەبەری هەڵوێستێکی ڕووبەڕووبوونەوەتر لە کارلێکەکانی دەریایی و ئاسمانیدا
بۆ داڕێژەرانی سیاسەت لە پەکین، ئەم هەنگاوانە تەنها نوێنەرایەتی مۆدێرنیزاسیۆن ناکەن بەڵکو نوێنەرایەتی گۆڕانکارییەکی پێکهاتەیی بەرەو ژاپۆنێکی دەستێوەردانکارتر دەکەن- ژاپۆنێک کە تادێت ئامادەیە مەترسی بکات لە ناوچە هەستیارەکانی دەریای چینی ڕۆژهەڵات. بۆ زۆرێک لە هاوڵاتیانی چین، گۆڕانکارییەکە یادەوەرییە بەکۆمەڵەکانی ڕابردوویەکی پڕ لە ئازار کە بە داگیرکاری، میلیتاریزم و بەرخۆدان پێناسە کراوە، دەوروژێنێتەوە
ئاسیای هاوچەرخ بە دابڕان لە مێژووەکەی تێناگەین. پەیوەندی چین و ژاپۆن نەک تەنها بەهۆی واقیعە جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێستاوە بەڵکو بەهۆی میراتەکانی شەڕ و کۆلۆنیالیزم و زەبر و زەنگی نەتەوەییەوە لە قاڵب دەدرێت
یەکخستنی ئەم ڕوانگە مێژووییە لەبەر چەند هۆکارێک زۆر گرنگە:
کاردانەوەی گشتی لە چین ڕوون دەکاتەوە
ئەوەی کە ڕەنگە بۆ چاودێرانی بیانی وەک ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی ئاسایی دەربکەوێت، بەهۆی ئەزموونە مێژووییەکان لەگەڵ ڕووداوە هەڵبەستراوەکان و دەستدرێژی خاکی، بە قووڵی لەگەڵ کۆمەڵگەی چینیدا دەنگ دەداتەوە
هەستیارییە ستراتیژییەکانی هەردوو دەوڵەت ڕوون دەکاتەوە
بەرزبوونەوەی هەڵوێستی سەربازی ژاپۆن تەنیا پەرەسەندنی سیاسەت نییە- لەگەڵ مشتومڕەکانی ناو چین سەبارەت بە سەروەری، ڕێکوپێکی ناوچەیی و ئاسایشی نیشتمانی تێکەڵ بووە
خوێنەرانی جیهانی عەرەبی و هەرێمی کوردستان زیاتر شوێنپێی پێشهاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەگرن، بەهۆی پەرەسەندنی پەیوەندییە ئابووری و دیپلۆماسی و پەروەردەییەکان لەگەڵ چین. تێگەیشتن لە ڕەهەندی مێژوویی توانای لێکدانەوەی گرەوەکانی هەر ڕووداوێکیان دەوڵەمەندتر دەکات،ناکۆکی ڕووناکی ڕادار یەکەم جار نییە لە جۆری خۆیدا، هەروەها دوا ناکۆکیش نابێت. بەڵام ئەوەی ئەم ساتەوەختە جیا دەکاتەوە، ئەو خێراییەیە کە گێڕانەوە مێژووییەکان بەو خێراییە سەریان هەڵداوەتەوە. ئاماژەی چین بۆ ڕووداوی پردی مارکۆ پۆلۆ هەوڵێک نییە بۆ دانیشتن لەسەر ڕابردوو، بەڵکو بیرخستنەوەیەکە کە مێژوو وەک فاکتەری یەکلاکەرەوە دەمێنێتەوە بۆ داڕشتنی ئێستا و داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. بۆ ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە ڕووماڵی ناوچەکە دەکەن، داننان بەم دیدگایەدا پەیوەندی بە لایەنگرییەوە نییە. پەیوەندی بە خستنەڕووی وێنەیەکی تەواوەوە هەیە- وێنەیەک کە تێیدا ڕاستییەکان، مێژوو و هەستی گشتی هەموویان ڕۆڵی دانەبڕاو دەگێڕن. ڕووداوەکەی ئەم دواییەی ڕادار هەم تەحەدای جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخە و هەم ڕەنگدانەوەی بەردەوامبوونی گرژییە مێژووییەکانی نێوان چین و ژاپۆنە. تێگەیشتن لێی زیاتر لە شیکاری تەکنیکی دەوێت؛ داوای هۆشیاری لە ترس و یادەوەری و گێڕانەوە مێژووییەکان دەکات کە تێڕوانینەکانی هەردوو نەتەوە لە قاڵب دەدەن. لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بە ژینگەیەکی ئەمنی ناسەقامگیرتردا دەڕوات، ڕۆژنامەگەری بەرپرسیار دەبێت هەم ڕووداوەکانی ئەمڕۆ و هەم ئەو مێژووە ڕووناک بکاتەوە کە بەردەوامە لە کاریگەریکردن لەسەریان.

